Weltschmerz – als de wereld teveel binnenkomt

Ik kende het woord eerlijk gezegd niet. Totdat een cliënt het onlangs gebruikte in mijn spreekkamer: weltschmerz. Ze vertelde hoeveel last ze kon hebben van alles wat er in de wereld gebeurt. Van het nieuws, de beelden die voorbijkomen, oorlogen, geweld, politieke onrust en het leed van anderen. “Ik denk dat ik last heb van weltschmerz,” zei ze. Ik moest het woord opzoeken. Letterlijk betekent het zoiets als wereldpijn: verdriet, somberheid of machteloosheid over de wereld en over het verschil tussen hoe je zou willen dat die wereld eruitziet en hoe hij soms daadwerkelijk is. Sindsdien is het woord bij me blijven hangen. Misschien ook omdat ik steeds vaker iets soortgelijks hoor in mijn spreekkamer.

Mensen die niet alleen spanning ervaren door hun werk, gezin of eigen leven, maar ook door alles wat er van buitenaf binnenkomt. Oorlogen. Geweld. Klimaatproblemen. Politieke onrust. Polarisatie. Het leed van kinderen. Een filmpje op Instagram. Een pushbericht op je telefoon. Daarna nog een analyse, een podcast en twintig reacties onder een bericht. En dat doet iets met ons.

Als de wereld spanningsklachten geeft

Ik zie steeds vaker mensen die merken dat al die informatie daadwerkelijk invloed heeft op hoe ze zich voelen. Ze ervaren onrust. Zijn sneller geïrriteerd. Kunnen moeilijker ontspannen. Slapen slechter. Blijven nadenken over beelden die ze hebben gezien of verhalen die ze hebben gelezen. Soms ontstaat er een voortdurend gevoel van dreiging of machteloosheid. Natuurlijk ontstaan spanningsklachten zelden door één oorzaak. Maar wat we dagelijks consumeren kan wel degelijk bijdragen aan de hoeveelheid prikkels die ons systeem moet verwerken. Want naast alles wat er in ons eigen leven speelt – werk, kinderen, relaties, afspraken, verwachtingen – krijgen we ook nog eens een groot deel van de wereldproblematiek binnen. En dat niet één keer per dag, maar soms vanaf het moment dat we wakker worden totdat we naar bed gaan. Zeker wanneer je gevoelig bent voor prikkels, kan dat hard binnenkomen. Dat zien we bijvoorbeeld regelmatig bij mensen met neurodivergente kenmerken. Veel waarnemen, intens verwerken en sterk meeleven kunnen mooie eigenschappen zijn. Maar ze vragen óók om bewust te leren filteren. Gevoelig zijn betekent niet dat je alles binnen hoeft te laten…

Geïnformeerd zijn is iets anders dan voortdurend consumeren

Soms lijkt het alsof we alles moeten weten. Alsof je ongeïnteresseerd bent wanneer je het nieuws niet iedere dag volgt. Maar er zit een verschil tussen geïnformeerd zijn en voortdurend consumeren. Als je merkt dat nieuws veel met je doet, mag je jezelf daartegen beschermen. Zet bijvoorbeeld pushberichten uit. Kies één moment op de dag of een paar momenten per week waarop je het nieuws bekijkt. Scroll niet vlak voor het slapen door nieuwsapps of sociale media. En misschien is voor jou het Jeugdjournaal soms al voldoende om globaal te weten wat er speelt, zonder alle indringende beelden en analyses mee te krijgen. Hetzelfde geldt voor sociale media. Onze aandacht wordt gemakkelijk getrokken door berichten die angst, boosheid of verontwaardiging oproepen. Voor je het weet ben je een half uur aan het scrollen en voelt de wereld een stuk onveiliger dan voordat je je telefoon pakte. Je hoeft niet alles te consumeren wat jou wordt aangeboden.

Ik kijk zelf nauwelijks nieuws

Ik heb daar zelf vrij bewust voor gekozen. Ik merkte namelijk dat ik er last van had. Van al die berichten die gedurende de dag binnenkomen. Nieuws over oorlog, geweld, politiek, dreiging en andere ellende. Het deed iets met mijn stemming en gaf me soms een gevoel van onrust, terwijl het tegelijkertijd vaak ging over zaken waar ik op dat moment helemaal geen invloed op had. Dus ben ik bewuster gaan filteren. Mijn pushberichten staan uit. Ik kijk geen nieuws en lees geen krant. Als ik om mij heen hoor dat er iets belangrijks speelt, zoek ik zelf gericht op wat er aan de hand is en lees ik een paar betrouwbare bronnen. Daarna laat ik het ook weer los.

Mis ik daardoor weleens iets? Zeker. Zo stond ik ooit op een opvallend leeg metrostation omdat ik de OV-staking volledig had gemist. Niet heel handig. Maar ik kan daar inmiddels vooral om lachen. Dat neem ik dan maar op de koop toe. Ik hoef niet alles te weten. Ik hoef niet overal van op de hoogte te zijn. Voor mij is het belangrijker geworden om bewust te kiezen waar ik mijn aandacht aan geef. 

En juist die metro is daar eigenlijk een mooi voorbeeld van. Eén keer per week zit ik in de metro naar een organisatie waar ik op locatie spreekuur houd. Ik heb mezelf iets anders voorgenomen: op zo’n dag probeer ik met minimaal één vreemde een praatje te maken. Dat is tegenwoordig verrassend lastig. Bijna iedereen zit op zijn telefoon. Maar juist daarom vind ik het leuk. Even contact. Een grapje. Iemand aankijken. Een glimlach. Soms ontstaat er een gesprek van twee minuten en zie je elkaar daarna waarschijnlijk nooit meer. Het verandert de wereld niet. En tegelijkertijd verandert het op dat moment wél iets. Voor die ander en voor mij. 

Misschien is dat ook wel de tegenbeweging die ik zelf probeer te maken: minder passief consumeren van alles wat er misgaat en meer actief investeren in verbinding.

Je hoeft de wereld niet te dragen om eraan bij te dragen

En daar komt voor mij de psychologie van Alfred Adler om de hoek kijken. Adler zag de mens als een sociaal wezen. We willen ergens bij horen, ons verbonden voelen met anderen en ervaren dat we ertoe doen. Dat we van betekenis zijn voor het grotere geheel. Maar verbonden zijn met de wereld betekent niet dat je verantwoordelijk bent voor alles wat er in die wereld gebeurt. Wanneer je jezelf voortdurend blootstelt aan problemen waarop je nauwelijks invloed hebt, kan juist een sterk gevoel van machteloosheid ontstaan. Je ziet heel veel. Je voelt heel veel. Maar je kunt er op dat moment weinig mee. Dat kan ontmoedigend werken. Vanuit Adleriaans perspectief vind ik daarom een andere vraag veel interessanter: Waar heb ik wél invloed op? Dat brengt je van machteloosheid naar beweging. En van alleen maar waarnemen naar daadwerkelijk bijdragen.

Maak je wereld soms weer wat kleiner

We kunnen een oorlog in ons eentje niet stoppen. Niet ieder onrecht oplossen. En niet al het leed in de wereld wegnemen. Maar dat betekent niet dat we niets kunnen doen. Misschien helpt het om je wereld soms bewust weer wat kleiner te maken. Naar dat stukje waar je wél invloed op hebt. 

Hoe je met je partner praat. Wat je je kinderen meegeeft over respect, gelijkwaardigheid en vriendelijkheid. Even aandacht hebben voor een collega. Iemand helpen. Je uitspreken over wat je belangrijk vindt. Stemmen. Of simpelweg die vreemde in de metro aankijken en een praatje maken.

Voor mij zit daar ook de bemoediging in waar Adler over spreekt. Niet doen alsof alles goedkomt, maar blijven ervaren: Ik ben niet machteloos. Ik kan iets bijdragen. Misschien niet aan de hele wereld. Maar wel aan het stukje wereld om mij heen. En misschien is dát wel mijn antwoord op weltschmerz: minder passief consumeren van alles wat er misgaat en meer aandacht geven aan waar ik zelf iets kan betekenen. Je hoeft de wereld niet te dragen om ermee verbonden te zijn. Maar soms moet je haar bewust weer wat kleiner maken…